Гісторыю часта называюць палітыкай, звернутай назад. Дырэктар РІК імя Канфуцыя БДУ Анатолій Тозік распавёў пра камсамольскае мінулае, стасункі з Кітаем і стаўленне да сучаснай моладзі

13 Jun, 2018.

Дырэктар Рэспубліканскага інстытута кітаязнаўства імя Канфуцыя Анатолій ТОЗІК – прыкметная асоба для БДУ. Ён доўгі час займаў высокія дзяржаўныя пасады, быў паслом нашай краіны ў Кітаі. Між тым за яго плячыма вучоба ў БДУ і цікавае камсамольскае мінулае. Мы папрасілі яго падзяліцца сваімі разважаннямі пра рэчаіснасць, вынікамі жыццёвага і прафесійнага вопыту.

–    Анатолій Афанасьевіч, ад­куль Вы родам, ці часта наведваеце малую радзіму?

– Нарадзіўся я ў маленькай вёсцы ў Палескай вобласці (была такая ў Беларусі да 1954 года з цэнтрам у Мазыры). Калі мне бы­ло тры гады, сям’я пераехала ў Жлобінскі раён (бацька працаваў на чыгунцы), жылі ў дамку, які на­лежаў чыгунцы, зробленым у па­ваенныя гады са старых шпал. Там жа скончыў Мармальскую ся­рэднюю школу і ў 17 гадоў з’ехаў вучыцца ў наш БДУ. З тых часоў жыву ў Мінску, за выключэннем пяці «кі­тайскіх» гадоў. Сёння няма ўжо ні той ма­ленькай хаткі, куды мяне пры­везлі з радзільні, ні на­шага дамка ля чыгункі. Але ўсё ж штосьці там засталося, таму хоць бы раз у год стараюся падыхаць тым паветрам і пастаяць ля магіл дарагіх для мяне людзей.

– Вы кандыдат гістарычных навук, прафесар. Што паўплы­вала на выбар спецыяльнасці ў юныя гады? Чаму гісторыя?

–    Не ведаю, напэўна, Лёс. З дзя­цінства падабалася ўдзельнічаць у грамадскай працы, быў старшы­нёй савета піянерскай дружыны, сакра­таром камсамольскай арга­нізацыі школы. Хутчэй за ўсё, гэта акалічнасць вызначыла мой жыц­цёвы шлях. Хоць дагэтуль здзіўля­юся свайму адчайнаму ўчынку ў 1966 годзе: з сельскай школы адва­жыцца ехаць паступаць у галоўны (і тады адзіны) універсітэт краіны, ды яшчэ і ва ўмовах двайнога выпуску – у той год выпуска­ліся адзінаццаты і дзясяты класы. Праўда, такіх адчайных было некалькі, у тым ліку яшчэ адзін паляшук Пётр Брыгадзін, які стаў доктарам навук, прафесарам, міністрам адукацыі і цяпер служыць альма-матар.

Я пра гэта кажу яшчэ і вось чаму: і ў тыя гады, і цяпер не важна,  у якой ты школе вучышся – у сталіцы, у раённым цэнтры, у палескай вёсцы – да сваёй мэты можна прыйсці з любой школы (і нават без рэпетытараў).

Што тычыцца Гісторыі (менавіта з вялікай літары) як навукі… У 90-я гады ўжо мінулага стагоддзя мне давялося быць у ліку распрацоўшчыкаў праекта першай Канцэпцыі нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь і непасрэдна адказваць за яго гуманітарны кампанент. Доўгія гады дзяржаўнай службы яшчэ больш пераканалі   мяне ў тым, што Гісторыя з’яў­ля­ецца і павінна быць адным з асноўных фактараў выхавання грамадзяніна і патрыёта. Гісторыю часта называюць палітыкай, звернутай назад. І ў нейкай ступені гэта правільна. Любая краіна павінна выкарыстоўваць айчынную гісто­рыю, гістарычную адукацыю для кансалідацыі народа, умацавання дзяржавы, рашэння стратэгічных нацыянальных задач. Вось чаму гістарычная памяць павінна быць неад’емным кампанентам нацыянальнай свядомасці і адным з індыкатараў узроўню культуры і адукаванасці нацыянальнай эліты.

І хай не крыўдзяцца на мяне мае калегі-гісторыкі, але ў рашэнні гэтай найважнейшай задачы мы з’яўляемся дрэннымі памочнікамі нашай Беларусі. За чвэрць стагоддзя суверэннага развіцця мы нават не здолелі сфарміраваць навуковую, годную нашай краіны канцэпцыю нацыянальнай гісторыі.

У наш час актыўна абмяркоўваецца змест т. зв. «сацгумблока» ў праграме ўніверсітэцкай адукацыі. Лічу, было б вельмі правільнымва ўсіх ВНУ краіны ўвесці курс «Гісторыя беларускай дзяржаўнасці», што было б больш актуаль­ным, чым прапанаваны курс «Ас­новы беларускай дзяржаўнасці».

–    Якім Вы памятаеце гіста­рычны факультэт БДУ ў часы свайго студэнцтва? Якімі раней былі студэнты?

–    Думаю, наш гістфак не дужа адрозніваўся ад гістфака сённяшняга. Але два адрозненні хацеў бы адзначыць. Па-першае, сярод нашых выкладчыкаў было шмат фран­тавікоў, і адзін з іх – наш любімы дэкан Пётр Захаравіч Савачкін. Нас вучылі франтавікі. Іх атачала асаблівая аўра, і гэта, лічу, аказвала адмысловае ўздзеянне на студэнтаў. І па-другое, тады гістфак знахо­дзіўся на пятым і шостым паверхах галоўнага корпуса БДУ, вокны нашай 609-й паточнай аўдыторыі выходзілі на плошчу Леніна (цяпер плошча Незалежнасці). Дагэтуль памятаю аўдыторыю, у якой здаваў уступны іспыт па гісторыі. Таму для мяне і маіх аднакурснікаў роднымі з’яўляюцца гэтыя паверхі і аўды­торыі, дзе прайшлі пяць гадоў нашай юнацкасці і маладосці.

Якімі былі студэнты? Дзецьмі свайго часу. Як і студэнты цяперашнія. Наша галоўнае адрозненне – у нас не было смартфонаў. І камунікавалі мы адзін з адным, а не са смартфонам ці праз смартфон. Добра гэта ці дрэнна – пакажа час. Але, лічу, зносіны чалавека з чалавекам у чалавечым грамадстве, калі яно хоча застацца такім, павінны быць прыярытэтнымі.

–     У 1975 годзе Вы ўзначалілі камсамол БДУ. Ці лёгка было  сумяшчаць выкладанне і кіраў­ніцтва камітэтам камсамола?

–    Ды не, нескладана. Да таго часу я ўжо абараніў кандыдацкую дысертацыю (маім навуковым кіраўніком быў рэктар БДУ пра­фесар Усевалад Міхайлавіч Сікорскі) і выкладчыкам працаваў па сумяшчальніцтве, на 0,5 стаўкі. Сіл тады было шмат, ды і працаваць у камсамоле было вельмі цікава. Многія з тых, хто прайшоў школу камсамола, сталі буйнымі кіраў­нікамі, вядомымі навукоўцамі, арганізатарамі бізнесу.

Мяне абіралі сакратаром камітэта камсамола ўвосень 1975-га і ўвосень 1977-га. Напачатку 1979-га я здаў гэту пасаду Пятру Брыгадзіну. Камсамол даў мне вельмі многае для будучай прафесійнай дзейнасці. Камітэт камсамола БДУ меў правы райкама, у нас было больш за дзесяць штатных работнікаў. Колькасць усёй арганізацыі на 1 студзеня 1976 года, запомніў, складала 10 614 чалавек.

Мы былі досыць самастойнымі ў рашэнні шматлікіх пытанняў, галоўным чынам у арганізацыі лет­няга працоўнага семестра. Штогод на будоўлі Беларусі, Расіі, Казах­стана, у замежныя краіны ў скла­дзе студэнцкіх будаўнічых атрадаў БДУ выязджалі ад дзвюх да трох тысяч студэнтаў. І цяпер ганаруся тым, што за тры летнія семестры ў нас не было ніводнай смерці. Упер­шыню ў БДУ ў тыя гады пачалі фарміравацца зімовыя студэнцкія будаўнічыя атрады (на перыяд зімовых вакацый, іх удзельнікі трохі  раней здавалі сесію), а таксама летнія камуністычныя будатрады (цяпер бы іх называлі добраахвотніцкімі).

–     Які партрэт лідара быў у Ваш час, і як выхаваць лідара цяпер?

– Не думаю, што асноўныя характарыстыкі лідара змяняюцца з часам. Перакананы, лідара выха­ваць нельга. Выхаваць можна кі­раўніка. Лідарам жа трэба нара­дзіцца, а затым апынуцца ў пат­рэбным месцы і ў патрэбны час. Лідар павінен шчыра верыць у патрэбнасць таго, што робіць, і   адчуваць, што хочуць тыя, чыім лідарам ён з’яўляецца. Але не ісці за імі, а весці іх за сабой. Гэта ў самых агульных рысах.

– Ваша сфера навуковых інтарэсаў звязана з партызанскай і падпольнай барацьбой на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў 1941–1944 гадах. Што Вы памятаеце пра стварэнне мемарыяльнага знака ў памяць студэнтаў і выкладчыкаў БДУ, загінулых у гады вайны?

–    Так, у савецкі час я шмат гадоў займаўся гэтай тэмай. Вядома, з пазіцый назапашанага за дзесяцігоддзі жыццёвага і прафесійнага вопыту разумееш, што вайна –  гэта не толькі (і не столькі) пера­могі і подзвігі. Гэта перш за ўсё велізарнае чалавечае гора. Усё бы­ло нашмат больш складаным і трагічным. Разам з тым гэта не толькі не памяншае, а павінна ўзмацняць нашу павагу да тых, хто прайшоў праз усё гэта і зрабіў усё, што   змог, каб пакінуць нашчадкам Вялікі Дзень Перамогі.

Разам з тым як гісторык хачу сказаць, што, захоўваючы ў гіста­рычнай памяці Вялікую Айчынную вайну, мы павінны вяртаць з забыцця і шматлікія іншыя войны, у якіх нашы продкі таксама мужна абаранялі сваю зямлю. Веру, што з часам і наш Музей Вялікай Айчыннай вайны па сваім змесце стане Музеем беларускай вайсковай славы.

Пра мемарыяльны знак. На жаль, у памяці сцерліся пэўныя даты і факты. Памятаю, што пабудаваны ён быў на сродкі, сабраныя і заробленыя выкладчыкамі і студэнтамі ўніверсітэта (я тады ўжо выкладаў   і быў сакратаром камітэта камсамола гістфака). Урачыстае адкрыццё адбылося ў маі 1975-га, у год 30-годдзя Перамогі.

–    Якія традыцыі існуюць у Вашай сям’і падчас святкавання Дня Перамогі?

 – Думаю, такія ж, як і ў іншых сем’ях, па лёсах якіх прайшоўся цяжкі каток вайны. Бацька вярнуўся з фронту з цяжкім раненнем, але жывы. Маці зусім юнай дзяўчынай перажыла акупацыю. Некалькі сваякоў назаўжды засталіся ў Азарыцкім канцлагеры смерці. Таму свята гэта, як спяваецца ў песні, «са слязамі на вачах», свята, у якім змяшаны шматлікія пачуцці – гонар, радасць, скруха і шматлікае іншае.

У адным з вугальных кар'ераў Кітая з гендырэктарам БелАЗа Паўлам Марыевым разам з кітайскімі партнёрамі

– У 2006–2011 гадах Вы былі паслом Беларусі ў Кітаі. Ці лёгка было Вам знайсці агульную мову з кітайцамі? Наколькі важнае для Беларусі супрацоўніцтва з Кітаем?

– Я заўсёды буду ўдзячны Лёсу і Прэзідэнту нашай краіны за тое, што ў маім жыцці былі гэтыя выдатныя пяць гадоў. Лічу, што яны былі самыя цікавыя і плённыя ў маёй прафесійнай дзейнасці. І ляцеў я ў Пекін з ужо пэўнымі ведамі і практычнай падрыхтоўкай. Упершыню Кітай увайшоў у маю свядомасць яшчэ ў студэнцкія гады. Тады былі не найлепшыя часы ў савецка-кі­тайскіх адносінах. Але, на шчасце, мае гістфакаўскія нас­таўнікі змаглі сфарміраваць у мяне глыбокую   пашану да кітайскага народа і яго 5000-гадовай гісторыі і культуры. Да таго ж, недзе на працягу года   да прызначэння паслом я быў су­старшынёй Міжурадавай беларуска-кітайскай камісіі па гандлёва-эканамічным супрацоўніцтве і меў некаторы вопыт зносін з прадстаўнікамі дзяржаўных органаў і дзелавых колаў Кітая.

Адчуваў сябе ў Кітаі камфортна, з кітайцамі адразу пачалі складац­ца добрыя дзелавыя адно­сіны.  Можа, калі верыць будызму, у адным з мінулых жыццяў я быў кітайцам? Не ведаю. Важна іншае: у гэтыя гады для Беларусі былі  адкрыты шматмільярдныя крэдытныя лініі, рэалізаваны буйныя і патрэбныя нашай эканоміцы інвестыцыйныя праекты, у Беларусі і ў Кітаі пачалі стварацца сумесныя прадпрыемствы. Спадзяюся, што гэта з’явілася і вынікам працы пасла і калектыву пасольства.

Намеснік прэм'ер-міністра Беларусі Анатоль Тозік на сустрэчы ў Пекіне з прэм'ерам Дзржсавета КНР Лі Кэцянам.

Важнасць для Беларусі супрацоўніцтва з Кітаем пераацаніць складана. Кітайская Народная Рэспубліка паслядоўна і дынамічна рухаецца да статусу глабальнага лідара, становіцца дзяржавай, якая будзе аказваць вырашальны ўплыў на светабудову ў XXI ст. Кітай валодае велізарным інвестыцыйным, тэхнічным і тэхналагічным патэнцыялам, які ён гатовы выкарыс­тоўваць у рэалізацыі сумесных  узаемавыгадных праектаў. Кітай для нас важны і як палітычны партнёр, з дапамогай якога фарміруецца сістэма стрымак і процівагаў, неабходная для забеспячэння нацыянальных інтарэсаў краіны.

Сёлета Кітай адзначае 40-годдзе палітыкі рэформаў і адкрытасці, фенаменальныя вынікі якой відавочныя. Гэты кітайскі вопыт, перакананы, надзвычай важны для нашай краіны, для сістэмных пераўтварэнняў у нашай эканоміцы. З гэтага вынікае неабходнасць  глыбокага вывучэння Кітая, патэнцыялу беларуска-кітайскага су­пра­цоў­ніцтва. Нам трэба ства­рыць айчынную школу кітаязнаў­ства. Спадзяюся, што ў якасці ды­рэк­тара РІКК я змагу паспрыяць рашэнню гэтай задачы.

–    Што для Вас БДУ?

– Цяжка знайсці кароткі адказ на гэта пытанне. Цяпер шмат кажуць пра малую радзіму. Напэўна, БДУ і ёсць мая малая радзіма. Я бязмерна ўдзячны тагачаснаму кі­раў­ніцтву ўніверсітэта за тое, што пасля завяршэння маёй дзяржаўнай службы прынялі мяне на гэтай ра­дзіме, служэнню якой я хацеў бы прысвяціць сябе, пакуль яна будзе лічыць патрэбным.

Гутарылі
Рыгор ПАСРЭДНІК,
Кацярына ШАЙКО

print

Вам таксама можа спадабацца: